Mặc dù còn nhiều khó khăn, thách thức nhưng không thể phủ nhận những đóng góp tích cực của hợp tác xã trên nhiều phương diện, góp phần thực hiện các mục tiêu của chủ nghĩa xã hội do Đảng đề ra.  Đóng góp của mô hình kinh tế hợp tác xã vào việc thực hiện mục tiêu “dân giàu, nước mạnh” của chủ nghĩa xã hội.

Mô hình HTX giai đoạn năm 1986

 Khu vực Hợp tác xã, đặc biệt là Hợp tác xã nông nghiệp đã đóng vai trò quan trọng trong việc tổ chức lại sản xuất, khắc phục tình trạng manh mún, nhỏ lẻ, thúc đẩy ứng dụng khoa học kỹ thuật, liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị, nâng cao năng suất, chất lượng và giá trị nông sản. Kinh tế tập thể với nhiều hình thức hợp tác đa dạng, mà nòng cốt là hợp tác xã, dựa trên sở hữu của các thành viên và sở hữu tập thể liên kết rộng rãi những người lao động, các hộ sản xuất, kinh doanh, các doanh nghiệp nhỏ và vừa thuộc các thành phần kinh tế, tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong quá trình kiến tạo và xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Nhiều hợp tác xã đã trở thành cầu nối hiệu quả giữa nông dân và doanh nghiệp, thị trường, giúp tiêu thụ sản phẩm ổn định, tăng thu nhập cho thành viên. Hợp tác xã phi nông nghiệp cũng phát triển đa dạng trong các lĩnh vực công nghiệp – tiểu thủ công nghiệp, thương mại – dịch vụ, vận tải, tín dụng…, tạo việc làm, tăng thu nhập, đóng góp vào tăng trưởng GDP và chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Kinh tế tập thể, hợp tác xã vừa đóng góp trực tiếp vào tăng trưởng kinh tế, vừa đóng góp gián tiếp thông qua tác động tới kinh tế hộ thành viên, góp phần quan trọng thúc đẩy phát triển khu vực kinh tế cá thể, hộ gia đình. Mặc dù tỷ trọng đóng góp trực tiếp vào GDP chưa cao, nhưng vai trò gián tiếp của hợp tác xã thông qua hỗ trợ kinh tế hộ thành viên là rất lớn, đặc biệt ở khu vực nông thôn. Sự phát triển của các hợp tác xã góp phần củng cố thành phần kinh tế tập thể, cùng với kinh tế nhà nước giữ vai trò nền tảng trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Bức tranh toàn cảnh quá trình HTX hội nhập WTO

Trên con đường phát triển, HTX đã không ngừng góp phần thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội, xóa đói, giảm nghèo. Đây là một trong những đóng góp nổi bật và mang đậm tính ưu việt của mô hình Hợp tác xã, trực tiếp hướng tới mục tiêu “công bằng” trong chủ nghĩa xã hội. Hợp tác xã tạo cơ hội việc làm và thu nhập ổn định cho hàng triệu lao động, đặc biệt là ở nông thôn, miền núi, vùng dân tộc thiểu số, nơi các loại hình doanh nghiệp khác khó vươn tới. Thông qua các hoạt động hỗ trợ sản xuất (cung ứng vật tư, dịch vụ kỹ thuật, tiêu thụ sản phẩm), tín dụng nội bộ, hợp tác xã giúp thành viên, nhất là các hộ nghèo, cận nghèo, có điều kiện phát triển kinh tế, cải thiện đời sống. Nhiều hợp tác xã còn tham gia thực hiện các chính sách an sinh xã hội, hỗ trợ thành viên lúc khó khăn, ốm đau, xây dựng nhà tình thương góp phần giảm tỷ lệ hộ nghèo và thu hẹp khoảng cách giàu nghèo tại cộng đồng. Việc phân phối lợi ích trong hợp tác xã không chỉ dựa vào vốn góp mà còn theo mức độ tham gia, sử dụng dịch vụ, mang lại sự công bằng tương đối, hạn chế sự phân hóa xã hội sâu sắc.

Bên canh đó, Hợp tác xã còn góp phần xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa và Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa “của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân”. Hoạt động của hợp tác xã kiểu mới dựa trên các nguyên tắc dân chủ, bình đẳng, công khai, minh bạch. Thành viên có quyền tham gia thảo luận, quyết định những vấn đề quan trọng của hợp tác xã (phương án sản xuất, kinh doanh, phân phối lợi ích, bầu ban quản trị, ban kiểm soát…) thông qua Đại hội thành viên hoặc các hình thức dân chủ trực tiếp khác. Đây là môi trường thực hành dân chủ cụ thể ở cơ sở, giúp người dân nâng cao nhận thức và kỹ năng thực hành quyền làm chủ của mình. Hoạt động theo luật pháp, dưới sự quản lý của Nhà nước, hợp tác xã góp phần củng cố trật tự, kỷ cương, xây dựng ý thức pháp luật cho thành viên. Mối quan hệ giữa Nhà nước và hợp tác xã chuyển từ can thiệp hành chính sang hỗ trợ, tạo môi trường pháp lý thuận lợi, thể hiện rõ hơn bản chất Nhà nước phục vụ Nhân dân.

Áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật vào phát triển kinh tế

Đồng thời, HTX còn góp phần xây dựng nông thôn mới, phát triển cộng đồng. Hợp tác xã đóng vai trò nòng cốt trong thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, đặc biệt là tiêu chí về tổ chức sản xuất và phát triển kinh tế nông thôn. Các hợp tác xã nông nghiệp kiểu mới là chủ thể quan trọng trong việc liên kết sản xuất, hình thành các vùng sản xuất hàng hóa tập trung, ứng dụng công nghệ cao, xây dựng thương hiệu nông sản, góp phần nâng cao thu nhập và đời sống người dân nông thôn. Bên cạnh đó, nhiều hợp tác xã còn tích cực tham gia đóng góp xây dựng cơ sở hạ tầng (đường giao thông, kênh mương nội đồng), bảo vệ môi trường, giữ gìn an ninh trật tự, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tại địa phương, thể hiện rõ nguyên tắc “Quan tâm phát triển cộng đồng” góp phần xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư, hướng tới mục tiêu xã hội “văn minh”. Đặc biệt hơn là việc góp phần củng cố quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa và khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Sự phát triển của kinh tế tập thể, hợp tác xã góp phần khẳng định tính đúng đắn của con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, làm cho quan hệ sản xuất dựa trên chế độ sở hữu công cộng (hợp tác xã là một hình thức biểu hiện ở mức độ nhất định với sở hữu tập thể) ngày càng được củng cố bên cạnh các hình thức sở hữu khác. Hợp tác xã là nơi tập hợp, đoàn kết những người lao động có cùng nhu cầu, lợi ích, không phân biệt thành phần, dân tộc, tôn giáo, cùng nhau hợp tác làm ăn, cải thiện cuộc sống. Môi trường hợp tác, tương trợ trong Hợp tác xã giúp tăng cường sự gắn bó cộng đồng, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc từ cơ sở, tạo nền tảng xã hội vững chắc cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa.

Có thể thấy rõ, khu vực Kinh tế tập thể mà đặc biệt là hợp tác xã đã được phục hồi và có bước phát triển đáng kể về số lượng, đa dạng hơn về loại hình, lĩnh vực hoạt động so với thời kỳ trước “Đổi mới” và giai đoạn đầu “Đổi mới”. Có nhiều hợp tác xã đã chuyển đổi thành công sang mô hình kiểu mới, hoạt động theo Luật Hợp tác xã, tuân thủ các nguyên tắc tự nguyện, dân chủ, tự chủ, bước đầu thích ứng với cơ chế thị trường. Hợp tác xã đã có những đóng góp quan trọng vào phát triển kinh tế – xã hội, đặc biệt là ở khu vực nông nghiệp, nông thôn: tạo việc làm, tăng thu nhập, xóa đói giảm nghèo, thúc đẩy liên kết sản xuất, xây dựng nông thôn mới. Hợp tác xã góp phần thực hành dân chủ ở cơ sở, tăng cường đoàn kết cộng đồng, giữ vững ổn định chính trị – xã hội. Nhận thức của xã hội và bản thân các hợp tác xã về vai trò, vị trí của kinh tế tập thể, kinh tế hợp tác xã trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đã có những chuyển biến tích cực. Hệ thống pháp luật, chính sách hỗ trợ phát triển hợp tác xã ngày càng được hoàn thiện.

Tuy nhiên, trong thực tiễn sự phát triển của hợp tác xã còn chưa tương xứng với tiềm năng và yêu cầu của quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội. Tốc độ tăng trưởng còn chậm, đóng góp vào GDP còn khiêm tốn. Phần lớn hợp tác xã có quy mô nhỏ, năng lực cạnh tranh yếu, công nghệ lạc hậu, thiếu vốn, khó tiếp cận tín dụng chính thức. Chất lượng hoạt động và hiệu quả sản xuất, kinh doanh của nhiều hợp tác xã còn thấp. Năng lực quản trị, điều hành của đội ngũ cán bộ hợp tác xã còn hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu của kinh tế thị trường và hội nhập. Liên kết giữa các hợp tác xã với nhau và giữa hợp tác xã với doanh nghiệp còn yếu và thiếu bền vững. Nhiều hợp tác xã còn hoạt động hình thức, thụ động, chưa thực sự phát huy vai trò hỗ trợ thành viên hiệu quả. Sự tham gia của thành viên vào hoạt động và quản lý hợp tác xã còn hạn chế, một bộ phận thành viên chưa hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình, còn tâm lý trông chờ, ỷ lại. Việc thể chế hóa và thực thi các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về phát triển hợp tác xã ở một số nơi còn chậm, thiếu đồng bộ, hiệu quả chưa cao. Công tác quản lý nhà nước về hợp tác xã còn chồng chéo, bất cập.

Nên có thể thấy, cơ chế như thị trường cạnh tranh gay gắt; những tác động tiêu cực từ biến đổi khí hậu, dịch bệnh; hạ tầng cơ sở ở nhiều vùng (nhất là nông thôn, miền núi) còn yếu kém; nhận thức xã hội về mô hình hợp tác xã kiểu mới nhiều khi còn định kiến do ảnh hưởng của mô hình cũ. Năng lực nội tại yếu (vốn, công nghệ, quản trị, nhân lực); thiếu chiến lược phát triển dài hạn; chưa chủ động, sáng tạo trong tìm kiếm thị trường, liên kết hợp tác; việc thực hiện các nguyên tắc hợp tác xã (đặc biệt là dân chủ, công khai, minh bạch) ở một số nơi còn hình thức; lợi ích mang lại cho thành viên chưa rõ ràng, chưa đủ sức hấp dẫn. Một số chính sách hỗ trợ (đất đai, tín dụng, thuế, đào tạo…) chưa thực sự đi vào cuộc sống, khó tiếp cận hoặc chưa phù hợp; công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật, chính sách về hợp tác xã chưa sâu rộng, hiệu quả; vai trò của Liên minh Hợp tác xã các cấp trong hỗ trợ, tư vấn, bảo vệ quyền lợi hợp tác xã có lúc, có nơi còn mờ nhạt; ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển của Hợp tác xã nói riêng cũng như Kinh tế xã hội nói chung. Nên thế, Theo câu nói của chủ tịch Hồ Chí Minh “HTX là nhà thành viên làm chủ”.

          Quách Quốc