Có người chép miệng: “HTX này Nhà nước lập ra, sao Nhà nước không lo tiếp?” Người khác lại nói: “HTX là của dân mà, làm ăn không được thì tự chịu, trông chờ gì ai.”

Hai câu nói ấy, tưởng chừng trái ngược, nhưng lại gặp nhau ở một điểm chung: chưa hiểu đúng về hợp tác xã.

HTX không phải cái nhà chung… để ai cũng đứng ngoài

Có thời gian dài, chúng ta quen nhìn HTX như một “đứa con” của Nhà nước. Nhà nước vận động thành lập, Nhà nước hỗ trợ vốn, Nhà nước lo đầu ra. HTX vì thế giống như căn nhà được dựng sẵn, còn người ở thì… chờ người khác sửa mái, thay cửa.

Nhưng rồi khi chuyển sang cơ chế thị trường, lại có cách nhìn khác: HTX là của người dân, hoạt động theo thị trường, vậy thì Nhà nước không cần quan tâm nhiều. Thành hay bại, HTX tự lo. HTX khi ấy giống như con thuyền bị đẩy ra sông lớn, không mái chèo, không bản đồ, mặc cho sóng gió.

Cả hai cách nhìn ấy đều khiến HTX đi chệch bản chất.

Bản chất của HTX là “đi cùng nhau cho xa hơn”

HTX không sinh ra để xin hỗ trợ.

HTX sinh ra vì người nông dân đi một mình thì yếu.

Một người trồng lúa thì khó đàm phán giá.

Một người nuôi cá thì khó xây dựng thương hiệu.

Một hộ riêng lẻ thì khó tiếp cận công nghệ, tín dụng, thị trường lớn.

Nhưng khi họ nắm tay nhau lại, chia sẻ rủi ro, cùng tuân thủ quy ước chung, thì chi phí giảm xuống, sức mặc cả tăng lên, con đường ra thị trường rộng hơn

HTX vì thế không phải là “điểm dừng”, mà là bệ đỡ để người dân bước xa hơn khỏi cổng làng.

Nhà nước không chèo thuyền thay, nhưng phải giữ cho dòng sông thông suốt. HTX không phải của Nhà nước, nhưng cũng không thể thiếu Nhà nước.

Nếu Nhà nước làm thay thì HTX quen chờ chỉ đạo, thành viên mất vai trò chủ thể. Nếu Nhà nước đứng ngoài thì HTX thiếu thể chế ổn định, thiếu kiến thức quản trị, dễ tổn thương trước biến động thị trường.

Vai trò đúng của Nhà nước giống như người nạo vét dòng sông: tạo hành lang pháp lý rõ ràng; đầu tư cho đào tạo, huấn luyện; kết nối thị trường, khoa học công nghệ; giảm rủi ro cho người dân khi hợp tác. Nhà nước không trồng cây thay HTX, nhưng chăm cho đất tốt lên, để cây có thể tự lớn.

HTX không thể sống bằng con dấu, mà sống bằng niềm tin

Có những HTX đủ điều lệ, đủ ban bệ, đủ báo cáo, nhưng lại thiếu thứ quan trọng nhất: niềm tin.

Niềm tin giữa các thành viên.

Niềm tin vào người điều hành.

Niềm tin rằng hợp tác là để cùng tốt lên, chứ không phải để ai đó hưởng lợi nhiều hơn.

Niềm tin ấy là hạ tầng mềm của HTX.

Không có nó, HTX tan rã trước cả khi thua lỗ.

Người đứng đầu HTX không chỉ là giám đốc, mà là người giữ lửa

Một HTX mạnh không bắt đầu từ nhà xưởng, mà bắt đầu từ con người.

Người đứng đầu HTX không chỉ cần biết kế toán, hợp đồng, mà cần hiểu tâm lý cộng đồng, biết lắng nghe và dung hòa lợi ích, biết dẫn dắt, không áp đặt.

Họ giống như người thắp bếp lửa chung: lửa tắt thì mỗi nhà lại về bếp riêng, lửa ấm thì mọi người ngồi lại với nhau.

HTX không chỉ là kinh tế, mà là câu chuyện của cộng đồng. HTX không chỉ hỏi: lãi bao nhiêu? mà còn hỏi: Người dân có gắn bó hơn không? Làng quê có bền vững hơn không? Sinh kế có ổn định hơn không?

Vì vậy, đánh giá HTX chỉ bằng lợi nhuận là chưa đủ. Nhưng vận hành HTX mà không quan tâm hiệu quả kinh tế thì cũng không thể đi xa.

HTX đứng ở điểm giao giữa kinh tế và xã hội, giữa thị trường và cộng đồng.

Lãnh đạo cấp xã - người đứng giữa “nhà chung” và từng ngôi nhà nhỏ

Ở cấp xã, HTX không phải là khái niệm trong văn bản, mà là những con người cụ thể: là anh Tư trồng lúa, chị Sáu nuôi cá, là tổ trưởng sản xuất, là giám đốc HTX đi về bằng chiếc xe máy cũ.

Lãnh đạo cấp xã là người gần HTX nhất, nhưng cũng dễ… lúng túng nhất.

Nếu xem HTX là “việc của ngành trên”, thì xã chỉ làm theo chỉ tiêu.

Nếu xem HTX là “việc của dân”, thì xã dễ buông tay, đứng ngoài.

Cả hai cách đều khiến HTX thiếu một điểm tựa quan trọng.

Cấp xã không quản HTX, nhưng không thể đứng ngoài HTX. Lãnh đạo xã không phải là giám đốc HTX. Cũng không phải là người làm thay HTX.

Nhưng lãnh đạo xã là người giữ nhịp cho sự hợp tác ở địa phương. Khi nông dân còn nghi ngại nhau, xã là nơi tạo không gian đối thoại. Khi HTX non yếu về quản trị, xã là cầu nối với tập huấn, hỗ trợ, chuyên gia. Khi HTX gặp khó với doanh nghiệp, xã là người “đứng giữa”, bảo vệ sự tử tế và kỷ cương.

Cấp xã giống như người giữ sân chơi công bằng: không đá bóng thay cầu thủ, nhưng giữ cho sân phẳng, luật rõ, trọng tài minh bạch.

Hiểu đúng HTX để không “làm thay” cũng không “bỏ mặc”

Ở nhiều nơi, HTX yếu vì… được giúp quá nhiều lúc ban đầu, rồi bị bỏ rơi quá sớm. Lãnh đạo xã cần phân biệt rõ: Việc của HTX là tổ chức sản xuất, ký hợp đồng, phân chia lợi ích, chịu trách nhiệm kinh doanh. Việc của chính quyền xã là hỗ trợ thể chế, kết nối nguồn lực, bảo vệ nguyên tắc hợp tác, không để “mạnh ai nấy làm” đội lốt HTX.

Giúp HTX không phải là cho tiền, mà là giúp nà con hiểu luật, giúp họ học cách quản trị, giúp họ tin rằng đi cùng nhau là con đường dài hơi.

Lãnh đạo xã là người “giữ niềm tin” cho sự hợp tác. HTX tan rã không chỉ vì lỗ vốn, mà vì đổ vỡ niềm tin. Niềm tin ấy đôi khi không đến từ giám đốc HTX, mà đến từ sự công tâm của chính quyền xã, sự minh bạch trong hỗ trợ, cách xã đối xử bình đẳng giữa các nhóm lợi ích. Khi người dân thấy xã đứng về phía nguyên tắc, chứ không đứng về phía “quen biết”, thì họ mới dám góp vốn, góp công, góp niềm tin.

Một xã mạnh là xã có những HTX tử tế. Không phải xã nào có nhiều HTX là xã mạnh. Mà là xã nào có HTX hoạt động đúng bản chất thì xã đó mới bền.

HTX tốt giúp giảm gánh nặng an sinh cho xã, giảm mâu thuẫn trong cộng đồng, tạo sinh kế ổn định, giữ người dân ở lại với ruộng đồng, làng xóm. Vì vậy, phát triển HTX không phải là “nhiệm vụ thêm”, mà là cách làm sâu hơn nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội ở cấp xã.

Thay cho lời nhắn gửi với lãnh đạo cấp xã

Làm lãnh đạo xã hôm nay không chỉ là quản lý hành chính, mà là kiến tạo sự hợp tác trong cộng đồng. Hiểu đúng HTX, xã sẽ không nóng vội chạy theo phong trào, cũng không thờ ơ trước những nỗ lực hợp tác còn vụng về của người dân.

HTX đi chậm cũng được, miễn là đi đúng hướng, và trên con đường ấy, có chính quyền xã đi bên cạnh, không kéo đi, không đẩy đi, mà cùng giữ cho con đường không lạc lối. Có lẽ đã đến lúc chúng ta cần hiểu lại hợp tác xã bằng một cái nhìn bình tĩnh và bao dung hơn.

Không coi HTX là “của Nhà nước để Nhà nước lo”. Cũng không coi HTX là “của người dân để mặc cho thị trường”. HTX là của người dân, được Nhà nước kiến tạo điều kiện, và vận hành trong một thị trường lành mạnh.

Khi hiểu đúng, HTX sẽ không còn là gánh nặng chính sách, mà trở thành động lực nội sinh của nông thôn Việt Nam, nơi những người nông dân không đi một mình, mà đi cùng nhau, chậm hơn một chút, nhưng bền hơn.

NV. Sưu tầm